De gedachte van Gerard de Korte over de Sociale Leer van de kerk. Door p. Tom Buitendijk

Vooraf

 

De laatste honderd jaar spreekt de kerk “haar eigen woord” mee in verband met het maatschappelijk leven. Tot daarvoor beschouwde de kerk de visie op mens en maatschappij als een vanzelfsprekend en mede door de kerk zelf gevormd gegeven. Met de opkomst van seculiere stromingen als het socialisme c.q. communisme en het kapitalistische liberalisme wordt dat anders. De kerk gaat positie kiezen. Dat is 125 jaar geleden begonnen met de encycliek Rerum Novarum van paus Leo XIII . Van de Nieuwe Dingen. Die dingen zijn: arbeidsdeling, industrialisatie, opkomst van arbeiderswijken in de grote steden. Vanaf Rerum Novarum in 1891 tot aan Laudato si in 2016 zijn er 9 encyclieken geschreven die thema ’s van de Sociale leer van de kerk bespreken. Er is geen sprake van een afgerond systeem, wel van telkens in gaan op de nieuwe vragen die de moderne tijd met zich mee brengt. Leo XIII schreef over arbeid en kapitaal; Franciscus over armoede, ecologie en milieu.

De kerk poogt in deze wereld de humaniteit hoog te houden en heeft daarbij een voorkeur voor de armen en de lijdende mensen. Het gaat de kerk om een authentieke beschaving die gericht is op het zoeken naar een integrale menselijke ontwikkeling in solidariteit. Mgr de Korte spreekt vaak over een christelijke humanisme.

Vraag is : komt de kerk dan niet op het terrein van de politiek? Veel mensen denken dat dat niet mag en niet kan. Nog meer mensen, lijkt het , willen kerk en politiek zo gescheiden houden dat de kerk alleen nog maar mag optreden in de private sfeer en in het publieke debat moet zwijgen. De kerk gaat over de mensen afzonderlijk; de politiek over de mensen in sociale verbanden. Het bekende gezegde van een directeur tegen een pastoor: houdt u ze maar dom dan houd ik ze arm.

De emancipatiegeschiedenis van het katholicisme vanaf 1870 tot aan 1960 laat gelukkig zien dat katholiek geloofsgemeenschap zich daar niet veel van aangetrokken heeft. Het is een tijd van bewustwording , van sociale actie en sociale organisatie.

Het Vaticaans Concilie ( G & S ) leert dat kerk en staat op eigen terrein onafhankelijk en autonoom zijn. Maar de geloofsgemeenschap en de gezonde politieke gemeenschap zijn beiden gericht op de mens om hem te helpen zijn rechten als burger en als christen ten volle te verkrijgen en om zijn dienovereenkomstige plichten te vervullen. Politiek en kerk sluiten samenwerking niet uit. Vandaar dat bisschop Gerard de Korte als bisschoppelijk referent voor Kerk en samenleving deelneemt op vele wijzen deel neemt aan het publiek debat en vaak in gesprek gaat met politieke partijen en sociale organisaties.  Hij brengt daar voortduren de katholieke noties in zoals de inzet voor de menselijke waardigheid, het personalisme, de ontwikkeling van het maatschappelijk middenveld , het beginsel van subsidiariteit ; inzet voor het algemeen welzijn, het bonum commune.

En tegenwoordig ook met paus Franciscus : de globalisering van de wereld ; de ecologische vraagstukken; de zorg voor milieu .  Een drijfveer voor de bisschop is de voorkeursliefde die de kerk heeft voor de klein niet-getelde mensen. De bisschop wil bouwen aan een barmhartige kerk.

 

Gerard de Korte heeft een aantal artikelen over Kerk en Samenleving geschreven die ik hier nu ruim citeer. Allereerst dit: De katholieke sociale leer bleef geen theorie, maar werd concreet beleefd in daden, werd vlees en bloed in mensen. Alfons Ariens zette zich in voor textielarbeiders in Enschede, Henri Poels voor de mijnwerkers in Limburg ; ( in Brabant kennen we pater Gerlachus van den Elsen OPraem. Tegenover het liberalisme en het socialisme ijverde hij voor de godsdienstige en sociale vorming der boeren. Hij bestreed woeker en uitbuiting van buitenaf, maar waarschuwde zijn boeren ook tegen de geest van materialisme. Alle drie streden ze voor de waardigheid van de mens en riepen op tot solidariteit. Verheffing van het katholieke volksdeel was hun streven. Eigen toevoeging.)  Alphons Ariens was daarom ook een van de oprichters van de drankbestrijdingsorganisatie Sobrietas. Gerard de Korte heeft in twee lezingen het belang van Alphons Ariens aangetoond. Hij is een van de grondleggers van het katholiek sociale denken in Nederland.

Naast deze personen mogen we ook denken aan de zuster- en broeder congregaties die gesticht zijn met het oog op de noden van de bevolking; aan de oprichting van scholen, ziekenhuizen, weeshuizen en bejaardentehuizen. Veel eerder dan vanuit de politiek werd de zorgzame samenleving opgebouwd vanuit het evangelie. Protestanten en katholieken hebben veel offers gebracht. De “vermarkting “van de sociale sectoren van de samenleving is afbraak van wat gelovige mensen in het verleden hebben opgebouwd. Ook nu nog zijn kerken vaak initiatiefnemers in zorgzaamheid voor elkaar. Als het kerkelijk vrijwilligerswerk in geld wordt uitgedrukt gaat het om miljoenen. ( van Luyn)

 

Enkele noties : Ik wil nu ingaan op enkele onderwerpen die de bisschop ter harte gaan.

 

Menselijke waardigheid

De bisschop stelt: Menselijke waardigheid heeft zijn wortels in God , Zijn Schepper. De mens is uniek beelddrager van God . Wij zijn als mens representant van de Schepper. Wij wortelen niet in onszelf. Onze menselijke waardigheid komt aan het licht in de uitoefening van onze verantwoordelijkheid en van ons actief burgerschap. Dat betekent keuzes maken tussen wat we goed en kwaad vinden. In het persoonlijk leven en in het sociale leven. We hebben alle kwaliteiten en talenten ontvangen om de samenleving mede op te bouwen. Sociale participatie is een opdracht.

Katholiek sociaal uitgedrukt: het gaat om christelijk humanisme. De glorie van God is de levende mens. ( Ireneus van Lyon) De levende mens is de mens die zich in vrijheid en in solidariteit met anderen ontplooit. Het christelijk mensbeeld heeft weet van kwaad en gebrokenheid .

Laten we ons hoeden om minachtend neer te zien op kleine of beschadigde mensen. Ook zij zijn mensen van God. Hoe kijken we bv. aan tegen deelname van mensen met fysieke beperkingen of met eenvoudiger geestelijke vermogen in het arbeidsproces ? Geven we hen kans op een baan en zelfrespect? Door onrecht en liefdeloosheid schaden wij de menselijke waardigheid van velen. Het is misbruik van vrijheid en het doen voortwoekeren van kwaad. Wij moeten blijven leren ons denken en doen te laten bepalen door liefde en rechtvaardigheid. Alleen zo kunnen we vrije mensen worden. Het katholiek sociaal denken helpt ons ons gevoel en onze houding ten aanzien van menselijke waardigheid onder ogen te zien en te ijken.

 

Personalisme

Geen mens is ondergeschikt te maken in waardigheid aan een ander mens. Mens zijn betekent altijd medemens zijn. Leven in relatie. Met God, met jezelf, met mensen om je heen. Individualistische zelfbeschikking is strijdig met menselijke waardigheid. Het ego is niet het centrum van de wereld.

Personalisme betekent het laten doorklinken van jouw door God gegeven uniciteit. Die klinkt door in jouw doen en laten; in jouw kiezen en handelen. Al doende komt de ware persoon naar boven.

Individu betekent ‘ondeelbaar’, de kleinste eenheid. Alsof de mens een atoom is en de samenleving een botsing van atoomachtige individuen die als enige zingeving hebben zichzelf zo goed mogelijk te redden. Individualisme is het woord van de neoliberale samenleving die sociale ontwrichting in de hand werkt . Personalisme is het woord van het katholiek sociaal denken waarin mensen naar elkaar toe klinken en proberen een harmonieuze samenhang op te bouwen. Waar het klassieke socialisme kiest voor de klassenstrijd kiest het katholiek sociaal denken voor klassensamenwerking. Ook al verschillen verlangens soms hemelsbreed er moeten bruggen gevonden kunnen worden. Stevige onderhandelingen sluiten het vinden van een werkbare oplossing niet uit. (voorbeeld; Agnes Jongerius)

U ziet hoe het katholiek denken het midden houdt tussen het klassieke liberalisme en socialisme en op beide systemen een humaniserende uitwerking wil hebben.  Op dit moment heeft het technocratisch en economisch denken de overhand en trekken socialisten en liberalen praktisch op met voorbijgaan aan wezenlijke verschillen.

 

Solidariteit

Een stevige gezonde en evenwichtige samenleving kan alleen maar gebouwd worden op mensen die het wagen met anderen solidair – lotsverbonden –  te zijn. Met name solidair met mensen voor wie niemand op komt; die vergeten worden; die worden afgeschreven als niet meer van economisch nut voor onze samenleving.  Solidariteit betekent zo geraak zijn dat je tot handelen komt.

Dat gebeurt door mensen van vlees en bloed. Niet iedereen is Ariens of Titus Brandsma . Wel kunnen we ons spiegelen aan deze zogenaamde erflaters van ons beschaving.

Ook in onze dagen zijn veel mensen te vinden die zich belangeloos inzetten voor anderen. Kerken zijn nog steeds leveraars van sociaal charitatieve vrijwilligers en mantelzorgers. Solidariteit is niet gericht op particulier welzijn maar op het welzijn van de samenleving als geheel.  De afbraak van sociale structuren in het zogenaamde maatschappelijk middenveld betekent verarming, verkilling en verharding in de samenleving. Verenigingsleven. Cultuur. Belangenorganisaties . Katholiek Onderwijs. Kranten en tijdschriften.  Heel veel socialiserende invloed is verdwenen. Mensen worden minder maatschappelijk . In ons land is er een verhuftering waarneembaar die niet door hoffelijkheid ongedaan gemaakt kan worden. De manier waarop mensen van hoog tot laag over vluchtelingen praat is een schrijnend voorbeeld.

 

Bonum Commune

Iedere mens is geroepen een bijdrage te leveren aan het algemeen welzijn. In klein verband gaat het dan om handelen met naastenliefde. In sociaal verband gaat het dan om inzet voor een rechtvaardige samenleving voor allen. Rechtvaardigheid en rentmeesterschap zijn centrale woorden. De samenleving is er niet omwille van mij opdat ik er van kan profiteren. De samenleving is er voor allen en allen mogen profiteren van mijn talenten en bekwaamheden. Wij zijn rentmeesters en beheren andermans goed: het gemeenschappelijk goed dat God ons heeft toevertrouwd.

Een gezonde politiek heeft het bonum commune voor ogen; een politiek die er op gericht is om een bepaalde groep meer rechten te geven ten koste van anderen is geperverteerde politiek. Streven naar eigenbelang vindt zijn grens in het respect voor de ander. Maar omgekeerd mag ook een menselijke persoon nooit worden opgeofferd aan een sociaal systeem.

In de bijbel zijn het met name de sociale profeten die het onrecht aanklagen : Jesaja, Amos, Ezechiël.

Boeren die akker bij akker trekken en anderen landloos maken. De huizen van de weduwen voor een zacht prijsje opkopen. Het verminderen van gewichten: van een kilo maken ze achthonderd gram.

Mensen die zichzelf tot God maken zoals de vorst van Tyrus. ( Ezechiël)

God eren betekent ook wees en weduwe helpen; een schild zijn voor de rechtelozen; een toevlucht zijn voor de arm gemaakte mensen. Profetisch verzet tegen onrecht is religieus gemotiveerd.

Jezus staat in deze profetische lijn: de parabel van het laatste Oordeel in Mattheus 25 ; de gelijkenis van de barmhartig Samaritaan. De bisschop stelt: “ Het is altijd goed te beseffen dat wij in de mens in nood Christus zelf kunnen ontmoeten.”

 

Subsidiariteit

“Binnen een samenleving moeten de vrijheid en de verantwoordelijkheid van mensen centraal staan.

Wat op een lager niveau gedaan kan worden moet niet door een hoger niveau worden overgenomen. In het katholiek denken zit dus een decentrale tendens. Anders dan in het liberalisme met zijn nadruk op individu en markt èn ook anders dan in de sociaaldemocratie met zijn nadruk op de rol van de overheid , legt het katholiek sociaal denken de nadruk op het grote belang van het maatschappelijk middenveld . Juist via de organisaties binnen dat middenveld kan iedere mens , als persoon –in-gemeenschap , zijn burgerschap gestalte geven. Zo wil het katholiek sociaal denken een bijdrage leveren aan de humanisering van de samenleving”   .

De Kerk moet in de samenleving het recht en de vrijheid hebben om haar eigen organisaties op te zetten. Toen in de oorlog de Duitse bezetters probeerden onderwijs, diaconale activiteiten, pers in handen te krijgen protesteerden de kerken hevig. Titus Brandsma was een leidende figuur in het behoeden van het onderwijs en later van de persvrijheid. De Hervormde Synode schreef aan de bezetter: “Wie de diaconie aantast , belemmert de kerk in de uitoefening van een door haar Christus opgedragen taak, hij tast de eredienst van de kerk aan.” Ook in onze dagen geven protestantse diaconieën en katholieke caritas instellingen grote bedragen aan mensen in nood. Het loopt landelijk bezien in de miljoenen. Een parochie die geen eigen caritas heeft, doet tekort aan de eredienst en beschadigt het wezen van de kerk.

 

Tegenwind

Hoewel het katholiek sociaal denken een enorme impuls gaf aan de emancipatie van het katholieke volksdeel , verliest dit denken vanaf de jaren 1960 terrein.

Het betere opleidingsniveau en de groeiende welvaart die resultaten waren van de emancipatie, leidden ook tot zelfbewuster individualisme , tot verlangen naar zelfontplooiing, zelfbeschikking.

De invloed van het christelijk geloof en de christelijke traditie verdwijnen in snel tempo. We leven in een postmoderne samenleving waarin alles wat absoluut en vaststaand leek, gerelativeerd wordt.

Naast de sociale emancipatie verlangen de mondige katholieken steeds meer naar individuele emancipatie. Het is ook een zich onttrekken aan de macht en het gezag van de geestelijkheid. We zoeken het zelf wel uit.  Er is sprake van maatschappelijk individualisering ; van democratisering en morele liberalisering. Katholieken vind je in alle politieke partijen ; gelovigen willen over alles in kerk en samenleving mee spreken; over ethische kwesties hebben veel mensen een menig die niet meer getoetst wordt aan christelijke waarden. Over het katholieke denken en leven zijn veel katholieken sprakeloos; er heerst een bijbels en cultureel analfabetisme; katholieken zijn humanisten met een vleugje religie omdat wierook zo lekker ruikt.

Tegen deze wind in blijft bisschop de Korte aandacht vragen voor de sociale leer van de kerk omdat hij gelooft dat hierin een antwoord ligt op de vele sociale problemen van onze tijd.

 

Van de nieuwe dingen.

De Sociale Encyclieken gaan voor een groot deel over de tegenstelling kapitaal en arbeid. Of de sociale leer van de kerk een veilige middenweg is tussen het klassieke liberalisme en het klassieke socialisme is nog maar de vraag. Er zijn andere tegenstellingen opgedoken: wetenschap en techniek brengen ons meer mogelijkheden dan we ooit gedacht hadden. Ze kunnen een gevaar zijn voor de mensheid. Bv . de atoombom. Alles wat mogelijk is zal eens worden gepraktiseerd.  Techniek versus humaniteit. Eenzelfde tegenstelling vinden in het economisch leven: de markt doet het beter dan de overheid. Wat de markt beter doet weten we niet. Wel weten we dat sociale instellingen ‘handelswaar’ worden. Woningcorporaties worden geleid door projecthandelaren met erbij behorende salarissen. Ziekenhuizen kunnen niet meer alle behandelingen doen omdat het budget op is. Kinderen die vroeger werden opgenomen in vormen van begeleid wonen , moeten nu maar thuis blijven. Ouderen horen dagelijks dat de vergrijzing een sociale dreiging is: we zijn met te veel en daarom onbetaalbaar. Economie is belangrijker dan een humane samenleving. Zijn techniek en economie zijn onbeheersbare en zelfwerkende systemen geworden. Staan er nog verantwoordelijke leiders aan het roer?

 

Paus Franciscus schreef ”Laudato si” met als centraal thema: de zorg voor onze aarde als gemeenschappelijk huis. Sommigen noemen het een milieus encycliek . Daar zijn goede redenen voor.

Het is evenzeer een sociale encycliek omdat de paus een rechtstreeks verband legt tussen de ecologische vraagstukken en de armoede.

De ecologische problemen zijn : de vervuiling, de klimaatcrisis, schoon water, biodiversiteit en ontbossing. Deze problemen komen vooral voor in landen die nog in ontwikkeling zijn.  Miljoenen mensen lijden daar onder en voor dat lijden is het rijke deel van de wereld onverschillig.

De paus pleit ervoor om een globale revolutie van barmhartigheid en solidariteit te ontwikkelen. Een revolutie van tederheid voor mens en schepping.  Nodig is een ecologisch bekering. Het gaat om een integrale ecologie waarin vragen van de micro ethiek, de sociale leer en de duurzaamheid in een samenhangende eenheid wordt gezien.

De kerk geeft niet HET antwoord. Het behoort tot de taak van spiritusstel leiderschap ons een spiegel voor te houden: mens, zo ga je om met je medemens, de natuur, het gegeven leven, de aarde als je thuis. Mens, toets je eigen gedrag en corrigeer je houding.

Bisschop de Korte bespreek deze encycliek met politieke partijen , met sociale organisaties, hij vraagt er aandacht voor in preken.

 

Het christelijk sociaal denken kan ondanks alle tegenwind nieuwe impulsen krijgen. De inzet voor een integrale ecologie ( – mens – samenleving – schepping – ons aller huis – ) kan het katholieke sociaal denken weer invloedrijk maken in politieke en maatschappelijke organisaties.

Daarvoor is nodig dat wij – katholieke gemeenschap in ons denken over allerlei problemen de universaliteit in het oog houden:

het gaat om alle mensen, het gaat om heel de wereld, het gaat om heel het leven.

De tendens is vaak: eigen welvaart, eigen veiligheid, zelfbeschikking over mijn leven.

Het is nodig dat wij bondgenoten zoeken die in eenzelfde richting denken : verzet tegen het economisme, ethiek boven economisch belang, humaniteit mag wat kosten.

Het is nodig –stipuleert de bisschop dat katholieken uitgaan van het communio – denken. De mens in relatie.  Ook de existentiële “ ik” vraag : hoe vind ik een genadig God, hoe vind ik een zinvol leven, hoe kan ik mijn weg vinden, heeft altijd een relationele component.

De dominante liberale mens – en maatschappij visie en het doorgeschoten individualisme  die het ik centraal stellen bedreigen de sociale samenhang in eigen land en op mondiaal niveau.

 

U zult zich kunnen voorstellen dat een aantal mensen zich achter de oren krabt over deze bisschoppelijke stellingnamen. De bisschop doet het echter zo overtuigend en genuanceerd, zo mild naar andere en tegelijk zo profetisch aanklagend en oproepend, dat hij daardoor een betrouwbare geestelijk leider wordt die ons de weg naar de toekomst opent die eens een hemel op aarde of een voltooide aarde in de hemel zal zijn.

 

Tom Buitendijk 22 augustus 2016

 

Rerum Novarum

 

Globalisering

 

Ecologie

Advertisements

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s