De gedachten van Mgr. Gerard de Korte over God.

Waarom?

Gerard de Korte is sinds 14 mei bisschop van Den Bosch. Zijn komst is toch redelijk onverwachts. Hij was hulpbisschop in Utrecht, bisschop in Groningen. Waarom dan ineens bisschop worden van het grootste bisdom in Nederland? Meer nog; waarom niet een priester uit het Bossche bisdom zelf?
Paus Franciscus heeft blijkbaar met opzet de zetel van Den Bosch aan de Korte toevertrouwd. We kennen de beweegredenen van de paus niet. Een ding is wel duidelijk: paus Franciscus en Gerard de Korte zijn beiden stevig verankerd in de kerkelijke leer – een beetje conservatief zelfs – en beiden geven blijk van een milde, open en pastorale houding. Die pastorale houding heeft Bijbelse en pastoraal theologische wortels. Paus Franciscus heeft de kerk weer een toonbare smoel gegeven. Het is weer fijn om katholiek te zijn. Zou dat ook niet een opdracht zijn aan Gerard de Korte? Het Brabantse katholicisme weer een nieuw gezicht geven. Zelf constateerde de bisschop in een gesprek met pastores:  Brabanders zijn doet–mensen; de Brabantse cultuur is doordrenkt van (19e -eeuws?) katholiek leven; het katholicisme is Mariaal gekleurd.
Aan deze op zich zeer positieve karakteristiek kanten van het Brabantse katholicisme zitten enkele schaduwen. Het katholicisme is weinig doordacht, nog veel te veel vanzelfsprekend, niet altijd gegrond in overtuigend en bewust gekozen geloof. Kortom: er is voor een bisschop veel werk te doen!
Waarom het Godsgeloof van de bisschop?
Dat bisschoppen gewone mensen zijn, wordt soms maar al te pijnlijk duidelijk. Ze hebben hun zwakheden en ijdelheden, hun spanningen en conflicten. Waarom zou het geloof van de bisschoppen belangrijker zijn dan dat van een willekeurige gelovige die actief zijn geloof beleeft en er serieus over na denkt? Natuurlijk is een bisschop allereerst gelovige met de gelovigen. Maar hij is ook voor ons herder en verkondiger.

Bovenal is hij boven ons gesteld om leiding te geven en ons in eenheid te bewaren. De woorden voor en boven drukken uit dat een bisschop gezag heeft over de kudde. Hij ziet van bovenaf op de gemeenschap toe. Episkopein – bisschop – is een Grieks woord dat letterlijk betekent: er boven op zien.

Dat gezag bezit hij niet uit zichzelf. Het is hem verleend en opgedragen door Jezus zelf die twaalf apostelen uit zond om de Blije Boodschap van het Koninkrijk te verkondigen; die de apostelen met Pinksteren aanvuurde met Heilige Geest om wereldwijd her Rijk Gods gestalte te geven. Dit apostelcollege wordt vanaf Mattias aangevuld met mannen die geloven, verkondigen en getuigen dat God werkzaam aanwezig is in Jezus’ aardse leven, in zijn lijden en sterven en in zijn verrijzenis uit de doden. Geloven, verkondigen, getuigen dat God in Jezus aan het licht komt, dat zijn de bisschoppelijke taken.
Dat de bisschoppen rechtstreeks teruggaan tot op de apostelen die getuige waren van Jezus’ leven en verrijzenis behoort tot het geloof van de kerk. Ook al is het historisch niet waar te maken dat er als het ware een pijplijn loopt van, zeg maar,  de apostel Thomas of Andreas naar Gerard de Korte, toch drukken wij met het woord ‘apostolisch’ uit dat er een kerkelijk gezag is dat de Heer van de Kerk aan mensen heeft toevertrouwd. Als een bisschop over God spreekt doet hij dat met apostolisch  gezag. Als een priester of diaken preekt doet hij dat in eenheid met de bisschop. Op deze manier blijft de kerk apostolisch verbonden met het Woord van God dat mens geworden is in Jezus.

De Godsvraag

Toen Gerard de Korte 25 jaar priester was, keek hij terug naar de wortels van zijn priesterroeping en naar de toekomst van de kerk. Als kind speelde hij pastoortje. Aan het eind van de middelbare school koos hij voor het vak geschiedenis en niet voor de theologie. Tijdens de studie is zijn kinderlijk verlangen priester te worden uitgezuiverd en gerijpt.  De vraag naar zin en doel deed zich kennen in de bestudering van de geschiedenis. Hij ontdekte dat alle vragen van de 18e -eeuwse Verlichting in deze twintigste eeuw als het ware zijn gedemocratiseerd. Het zijn niet meer alleen de vragen van de denkende elite; het zijn ook de vragen geworden van de gewone mensen. Hij constateerde dat de Godsvraag veel onzekerheid en verwarring schept onder alle soorten gelovigen.  elovigen, zo vindt de Korte,  kunnen zich niet onttrekken aan de seculiere wereld waarin God er als het ware niet meer toe doet. Maar aanpassing aan de seculiere cultuur die alleen maar vertrouwt op de wetenschap en de menselijke maat, is ontrouw zijn aan de boodschap van het evangelie. Daarom formuleert de bisschop krachtig: Katholiek geloven betekent openstaan naar de wereld die de wereld van God is. De seculiere wereld behoort vanuit geloofsperspectief toe aan God. De Korte voelt zich hierin verwant met paus Benedictus. Deze paus maakte zich zorgen over de snelle ontkerstening van vooral de westerse wereld. Centraal in de meeste toespraken van de paus staat de Godsvraag. Binnen het huidige religieuze pluralisme is Benedictus, zegt de Korte, een vrome en erudiete getuige van Gods openbaring in Jezus Christus. De Korte sluit in zijn denken over God zeer nauw aan bij deze paus. Uiteindelijk gaat het om God- in – Christus.
Maar ook met de niet-gelovige wereld moeten wij als gelovigen mee denken over God. De Godsvraag blijft prikkelen. De vraag naar wie of wat God is, is in principe niet te beantwoorden. God gaat al onze begrippen te boven. Dat betekent natuurlijk niet dat we niets over God kunnen zeggen. We kunnen heel redelijk over God spreken. Het is ook redelijk om in God te geloven. We kunnen alleen nooit zeggen: Dat daar is God. Hij behoort niet tot de dingen in de wereld. Hij is ook geen mens hoewel Hij wel in mensen aan het licht komt. Hij is ook niet de som van al wat bestaat. Ook daar gaat Hij boven uit. Hij overstijgt ons menselijke verstand op twee manieren: Hij is boven en voor ons uit. Hij is dieper in ons dan wij bij onszelf kunnen komen.

Een van de eerste vragen is: bestaat God wel?
Er waren twee rabbi’s aan het discussiëren over de vraag: Bestaat God? Na een lang debat besloten ze: Neen, hij bestaat niet. Ze gingen slapen en troffen elkaar de volgende morgen in de sjoel.
Zegt de een tegen de ander: zullen we samen het morgengebed bidden?
Ben jij gek. Gisteravond hebben we toch besloten dat God niet bestaat.
Antwoord: dat heeft er toch helemaal geen pest mee te maken!

De filosofische Godsvraag: daar kom je niet uit. Geloven in God geschiedt in de praktijk van het bidden. Niet de taal van de filosofie brengt ons God nabij; wel de taal van het gebed. Biddend naderen we tot God en in het gebed kan God ons nabijkomen. Bisschoppen zullen allereerst biddende mensen zijn. Om vanuit hun eigen gebedservaring te geloven, te verkondigen en te getuigen.

Godsbegrip

Naast de vraag naar Gods bestaan is er een vraag die dieper gaat: hoe zie jij God, welk beeld van God heb je, wat kun je van hem begrijpen. Wij kunnen God nooit totaal begrijpen; we kunnen wel helemaal door God gegrepen worden.

“Wij geloven allen met het hart en wij belijden het allen met de mond dat er een enige en eenvoudig geestelijk wezen is, dat wij god noemen: eeuwig, ondoorgrondelijk, onzienlijk, onveranderlijk, oneindig, almachtig, volkomen wijs, rechtvaardig en goed en een zeer overvloediger bron van al het goede”, over deze zin in een protestantse geloofsbelijdenis is lang nagedacht.

De Bijbel geeft ons andere beelden van God: “De Heer daalde neer in een wolk. Hij kwam naast Mozes staan en riep uit: de Heer. De Heer ging voor hem langs en riep uit: De Heer! De Heer! Een God die liefdevol is en genadig, geduldig, trouw en waarachtig”. Ex. 34, 5- 6.

Welk beeld raakt ons hart? Tot wie zou je biddend je hart verheffen? Als een bisschop spreekt over God, gaat het dan over de God van de filosofen en theologen of de God van de Bijbel? Zelfs als de bisschop zijn theologie goed kent zou hij als verkondiger toch uit het hart moeten spreken. Meer nog: vanuit het gebed.

Taal om over God te spreken

Alles moet toch een oorzaak hebben; alles moet toch een doel hebben; alles moet toch ergens vandaan komen. Er moet wel een God zijn! Lange tijd heeft men zo eenvoudig kunnen denken. Maar voor een mens die opgroeit met een wetenschappelijk doordacht wereldbeeld en die een heel andere beleving kent van tijd en ruimte, is het antwoord ontoereikend.  De vraag alleen al of er buitenaardse intelligentie is en of er niet meer bewoonde werelden zijn in andere heelallen, gebiedt ons op een andere manier over God te denken. De vraag naar God en naar een moderns Godsbeeld is heel spannend.

De Korte merkt allereerst iets op over de taal. Hij vraagt zich zelfs af of de taal wel geschikt is om over God te spreken. Kan taal spreken over een werkelijkheid die de schepping overstijgt? Stoot de taal dan niet op grenzen: hier zijn geen woorden voor?  In de brede katholieke traditie leeft het besef dat ons spreken over God metaforisch en analoog van karakter is. We spreken altijd in beelden en altijd vergelijkenderwijs. God is  bijvoorbeeld het best benaderbaar in het beeld van Vader; vergelijkenderwijze hebben vaders iets gemeenschappelijk met God.

Niet voor niets is er in de traditie sprake van negatieve theologie.

Alles wat we positief bevestigend over God zeggen moeten we meteen ook weer van een negatie voorzien. God is goed: ja! Positief! Maar God is niet goed zoals wij mensen goed zijn! Negatie. Gods goedheid gaat altijd alle menselijke goedheid te boven. Met een moeilijk woord: transcendent.

De Korte formuleert heel mooi: De God die van zich doet spreken is dezelfde als die zich aan ons onttrekt. Verder zegt hij: Openbaring en verborgenheid van God kunnen wij niet tegen elkaar uitspelen. God is altijd groter dan mensen kunnen denken en verwoorden. Uiteindelijk blijft al ons denken over God een cirkelen om een geheim. God is in ons midden aanwezig als genade, als een onverdiend geschenk.  Dat laatste: God is in ons midden aanwezig, is voor de Korte een leven gevend uitgangspunt. Ons hele christelijke bestaan valt of staat met de genadevolle ervaring, beleving en bevestiging van Gods bestaan in ons midden.

Is God een werkelijkheid die spreekt en handelt?
Is onze God een schepper en voltooier?
Is God verzoenende liefde?
Heeft God op de Paasochtend de dood doorbroken?
Deze vragen, zegt de Korte, raken het diepst van ons bestaan. Het gaat letterlijk om zin en onzin, om leven en dood.

In de christelijke traditie spreken we over God als een ten opzichte van de mens, externe werkelijkheid. Tegen die achtergrond pleit hij voor een theologisch realisme. God is een werkelijkheid die aan ons mensen vooraf gaat. Gods realiteit vormt de voorwaarde voor onze relatie met Hem.

God is er niet pas als wij mensen hem ter sprake brengen; God is niet te vangen in ons begrippenkader; God is aanwezig als geschenk dat wij mogen aanvaarden als wij “ het leven” willen. Wie gelooft heeft eeuwig leven, zal Jezus zeggen.
De vraag naar God in deze tijd.

In 1932 stelde Titus Brandsma de vraag naar het Godsbegrip. Hoe komt het dat zoveel mensen – prat op kennis en fier van bewustzijn – zich van God af keren?
Het is voor Titus een raadsel. Ligt het alleen aan die mensen of ook aan ons als gelovigen?, vraagt Titus zich af. Ook de Korte stelt zich die vraag: hij veroordeelt de seculiere wereld en mensen niet. Hij wil met hen in gesprek. Hij keert zich als bisschop niet van mensen af die met God geen raad weten.  Hij signaleert wel dat het los laten van God en het geloof in God meer een onbewust wegglijden is dan een bewuste keuze. Ineens ontdekken mensen: ik kan ook zonder God goed leven. God is niet nodig. Hij citeert Stefan Paas: “ In meer dan een millennium werd Europa christelijk en het werd seculier in minder dan een eeuw.”

Toch is er geen reden tot wanhoop of somberheid. Als we goed om ons heen kijken dan is onze cultuur minder seculier en meer christelijk dan we op het eerste gezicht denken. Heel de burgerlijke moraal is schatplichtig aan het christelijk denken. Het begrip naastenliefde is geen privilege van christenen. Is het dan wel waar wat Titus in 1932 zei: “de nood aan een goed Godsbegrip is groter dan alle materiele noden?”

De crisis in het vanzelfsprekend Godsgeloof hangt samen met de ontwikkeling van de natuurwetenschappen, de ontdekking van andere religies en culturen, met de ander beleving van tijd en ruimte. Veronderstel dat het je voelen vallen in een oneindig zwart gat jouw eeuwigheid is. Wat een verschrikking! Dan is er nog de strijd tussen evolutionisten en creationisten met als tussenpositie de Intelligente ontwerper van een plan.

Meer nog hangt de crisis samen met de ervaring van het kwaad. Hoe kan een mens 6 miljoen mensen vermoorden in Auschwitz? Hitler, Stalin, Mao, Pol Pot. Is er geen God om deze mensen tegen te houden? Blijkbaar niet.

De Korte haalt Leo Vroman aan: “Snik maar, want van hier tot God, snikt om ons lot niemand, niemand.” Waar is God in het grote wereldleed en in het leed dat mensen treft zoals een jonge terminale moeder die weet dat zij haar kinderen achterlaat.

De diepte van de crisis rond het geloof in God op existentieel en intellectueel niveau moeten we als geloofsgemeenschap onder ogen zien. We mogen er niet voor weg lopen en nog minder ontkennen.  Als mensen problemen hebben met de Godsvraag kan het nog best zijn dat ze de waarden, deugden en normen van de christelijke traditie belangrijk vinden. Geloof is toch ergens goed voor! Maar dat vindt de bisschop te weinig, want het eigene van het geloof is toch een relatie met God en een biddende omgang met God!

De eerste opdracht van de christelijke gemeenschap was en is het geheim van God ter sprake te brengen in de samenleving van vandaag. Een bisschop behoort te verkondigen en te getuigen. De kerk mag zich niet isoleren van de wereld die immers de wereld van God is. De kerk kan zich ook niet aanpassen aan de seculiere stromingen want dan wordt zij het evangelie ontrouw. Wie met de tijdgeest huwt is snel weduwnaar, zegt de Korte. Meegaan met de algemene stroom lijkt mooi maar is een verloochening van Gods werkzaamheid in deze wereld.

Fundamenteel zegt de bisschop is deze overtuiging:  Spreken over God vanuit onze menselijke kant brengt ons nooit bij een God tot wie wij kunnen bidden en met wie wij een relatie kunnen aangaan. God heeft ons als eerste gezocht en lief gehad. Nog voor wij de vraag naar God konden stellen, was Hij al aanwezig .

Misschien het meest op de manier van de Afwezige, als naar Iemand naar wei verlangd wordt. God gaat ons altijd vooruit.  Niet vanuit onze kant is God benaderbaar. Hij komt ons tegemoet in het verhaal van God en mens, in de Bijbel.

Krachtig stelt de bisschop: de kerk heeft de opdracht om de God van Israël ter sprake te brengen. God heeft dit volk uitverkoren. Op het hoogtepunt van de tijd is deze God van Israël zichtbaar geworden in de joodse mens Jezus die wij als Christus belijden. Het is de opdracht van de kerk mensen te helpen in de kracht van Gods Geest Christus te ontmoeten en via Hem de Vader. Incarnatie en Triniteit vormen het spirituele hart van het geloof van de katholieke christen.

De bisschop zelf zegt: “hiermee leg in mijn kaarten op tafel”.

De vraag naar God kan alleen maar vanuit de Bijbel beantwoord worden.
In de kerk dient de spiritualiteit van de Triniteit centraal te staan.

Wij leven vanuit de relatie met de God van Schepping en Verbond die in Jezus Christus aan onze geschiedenis deel heeft en deel neemt en die tot de dag van vandaag zijn goede Geest uitzendt.

Wat houdt dan die relatie in? Wat bewerkt die relatie in mij?

Het gaat om een transformatie, om omvorming in Christus.

Met Paulus: Niet ik leef, Christus leeft in mij.

Dit is het kloppende hart van het klassieke katholicisme.

Daar wil Gerard de Korte voor gaan en staan. Het gaat hem om vriendschap met God in Christus, een vriendschap die ons brengt bij de imitatio Christi. Het beroemde traktaat van Thomas van Kempen. De Nederlandse Vroomheid van de Moderne Devotie werkt door, naar de overtuiging van Titus en van Gerard de Korte.

Ons Godsbegrip zegt de bisschop kan alleen maar Bijbels geworteld zijn. Vanuit de Bijbel leren we dat relatie met God Gods initiatief is en dat ons antwoord een biddend en een ons leven veranderend antwoord kan zijn. Het Bijbels Godsbegrip brengt ons tot Omvorming in Christus.

De Bijbel helpt ons over God te spreken, maar leert ons ook over God te zwijgen. Gods onbereikbare heiligheid houdt ons verlangen naar Hem gaande. De waarheid omtrent God kunnen we ons niet toe-eigenen, maar wordt ons geschonken als genade. Godskennis komt voort uit ons verlangen naar God èn uit Gods genadige schenking van zich zelf in ons hart. Let wel: niet in ons verstand, maar in ons hart.

De bisschop constateert dat de vraag naar God in deze tijd misschien dan wel fundamenteel beantwoord is, maar dat die God van de Bijbel zeer zeker niet door alle gelovigen beaamd, bevestig en beleefd wordt. De vraag naar God blijft een aangevochten vraag. Daar moet ook binnen de kerk ruimte voor zijn en eerbied voor de mensen die zich de vraag naar God en naar het Godsbegrip blijven stellen.

Als katholiek bisschop pleit de Korte voor enkele dimensie die we in de volkskerk van vroeger tegen kwamen:

De kerk moet open staan voor religieus voelende en zoekende mensen.

Participatie aan het geloofsleven kent gradaties. Van meelopers en meelifters tot overtuigde en getuigende gelovigen.

Alle gedoopte zijn in Gods hand, ook al merken WIJ weinig van hun doopsel. Wij weten niet hoe Gods genade in mensen werk.

Mensen zijn meer van God dan van zichzelf.

Daarnaast zal de kerk de band met de wereld nooit mogen opgeven: Het ware, het goede en het schone buiten de kerk mag gezien worden als het wek van Gods Geest. Ook al weet de seculiere wereld dat niet, vanuit geloof bekeken, leeft de wereld vanuit God en naar God toe. God is haar oorsprong en bestemming.

De bisschop wijst er op dat de pausen Benedictus en Franciscus vurige pleitbezorgers zijn van een christelijk humanisme als bron van genezing voor de vele wonden in de geschonden wereld van vandaag. In deze traditie wil bisschop de Korte staan en ons laten delen :  – in zijn ernst met de Godsvraag,  – in zijn bijbels Godsgeloof, – in zijn relationeel Gods begrip – ,in zijn vriendschap met God in Christus.

Deze bisschop zal in staat zijn ons dichter bij God in Christus te brengen.

Advertisements

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s